Żydowski Gdańsk. Od kupców z Litwy po monumentalną Wielką Synagogę

T
Tomasz Smuga
Tylko u nas
poniedziałek, 26 października 2026, 11:00
źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe
źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Pierwsze wzmianki o żydowskich kupcach w Gdańsku pochodzą z początku XV wieku. Później powstawały kolejne osiedla, gminy religijne i synagogi, a społeczność żydowska przez stulecia mierzyła się z ograniczeniami oraz przejawami niechęci. Historię jej obecności w mieście przybliża Jakub Szumilas w najnowszym odcinku „Szumistorii” na antenie Radia Norda FM.

Historia Żydów w Gdańsku zaczyna się od kupców przybywających do miasta z Litwy. Ich obecność odnotowano w dokumentach już na początku XV wieku. Gdańsk był wówczas ważnym ośrodkiem handlowym, jednak żydowscy przybysze nie mogli swobodnie osiedlać się w obrębie miejskich murów.

— Przez kolejne stulecia Żydzi nie mogli swobodnie osiedlać się w obrębie miejskich murów. Aby prowadzić handel, potrzebowali specjalnego, płatnego zezwolenia, nazywanego glejtem – opowiada Jakub Szumilas w „Szumistorii”.

Wyjątkiem był okres Jarmarku świętego Dominika, kiedy zasady czasowego pobytu były łagodniejsze. Szczególne uprawnienia mieli także żydowscy faktorzy polskiej magnaterii, czyli pośrednicy handlowi obsługujący interesy zamożnych rodzin szlacheckich. Po 1466 roku na Dolnym Mieście, w okolicach dzisiejszej ulicy Szopy, działała koszerna gospoda „Złoty Pierścień”.

Żydzi osiedlali się między innymi na Starych Szkotach, Winnicy, Chełmie i we Wrzeszczu. Powstawały gminy religijne, synagogi, szkoły i cmentarze. Jednym z ważnych miejsc pochówku była Żydowska Górka na Chełmie. Życie społeczności nie zawsze było spokojne. Dochodziło do sporów z władzami i wystąpień antyżydowskich. W 1709 roku, w wyniku lokalnych pogromów, Żydzi opuścili Stare Szkoty i Dolne Miasto. Część mieszkańców wróciła jednak w kolejnych latach.

W 1772 roku na Starych Szkotach mieszkało 584 Żydów, na Winnicy 402, we Wrzeszczu 271, a na Dolnym Mieście około 650. Ważne zmiany przyniosło przejęcie Gdańska przez Prusy w 1793 roku. Edykt z 1812 roku rozszerzył prawa obywatelskie Żydów i ułatwił im osiedlanie się w miastach. Mimo kolejnych reform uprzedzenia nie zniknęły, a w 1819 i 1821 roku dochodziło w Gdańsku do antysemickich rozruchów.

Pod koniec XIX wieku działało tu pięć odrębnych gmin żydowskich. W 1880 roku powołano komitet zjednoczeniowy, a trzy lata później utworzono jedną Gminę Synagogalną. Wspólnota potrzebowała świątyni, która odpowiadałaby jej znaczeniu. Wybrano teren przy dzisiejszej ulicy Wojciecha Bogusławskiego.

— Tam miała powstać Wielka Synagoga – opowiada Jakub Szumilas.

Świątynię otwarto 15 września 1887 roku. Zaprojektowali ją berlińscy architekci Hermann Ende i Wilhelm Böckmann. Budowa kosztowała około 450 tysięcy marek, a kopuła o wysokości 54 metrów była widoczna z wielu punktów miasta.

Całego wywiadu z Jakubem Szumilasem można wysłuchać na kanale Twojej Telewizji Morskiej na YouTube.

Byliście świadkami zdarzenia w naszym regionie? Chcecie aby nasza redakcja zajęła się jakimś tematem? Czekamy na Wasze sygnały i informacje. Można kontaktować się z naszą redakcją za pośrednictwem strony facebookowej i mailowo: [email protected] Dyżurujemy także pod numerem telefonu 729 715 670.

Wiadomości

Niedzielne morsowanie w Ustce. Chłodna woda nie odstraszyła miłośników zimowych kąpieli
niedziela, 22 listopada 2026

Niedzielne morsowanie w Ustce. Chłodna woda nie odstraszyła miłośników zimowych kąpieli

Nowe przepisy już obowiązują. Jeden błąd na przejeździe kolejowym i możesz stracić prawo jazdy
niedziela, 22 listopada 2026 5

Nowe przepisy już obowiązują. Jeden błąd na przejeździe kolejowym i możesz stracić prawo jazdy

Jubileuszowy Pucki Mistrz Ortografii. Mieszkańcy zmierzyli się z polszczyzną na urodziny miasta
Nowe
niedziela, 22 listopada 2026 2

Jubileuszowy Pucki Mistrz Ortografii. Mieszkańcy zmierzyli się z polszczyzną na urodziny miasta

Pożar hałdy złomu w Porcie Gdańsk. W akcji uczestniczy kilkadziesiąt zastępów straży pożarnej
Ważne
niedziela, 22 listopada 2026 3

Pożar hałdy złomu w Porcie Gdańsk. W akcji uczestniczy kilkadziesiąt zastępów straży pożarnej

„Przegrać z tymi młodymi to nie wstyd”. Szachiści upamiętnili w Pucku Zytę Łęgowską
Nowe
niedziela, 22 listopada 2026

„Przegrać z tymi młodymi to nie wstyd”. Szachiści upamiętnili w Pucku Zytę Łęgowską

Ruszyła 18. edycja Kaszub Cup. Piłkarskie emocje wracają do Luzina
niedziela, 22 listopada 2026

Ruszyła 18. edycja Kaszub Cup. Piłkarskie emocje wracają do Luzina

Ostatni dzwonek na 300 plus. Spóźnialscy mają czas tylko do końca listopada
niedziela, 22 listopada 2026 15

Ostatni dzwonek na 300 plus. Spóźnialscy mają czas tylko do końca listopada

Oddają cząstkę siebie, by ratować innych. Tym razem to oni usłyszeli dziękuję
sobota, 21 listopada 2026 2

Oddają cząstkę siebie, by ratować innych. Tym razem to oni usłyszeli dziękuję

Dwa okręty otworzą pokłady dla zwiedzających. Tak uczczą święto Marynarki Wojennej
sobota, 21 listopada 2026 8

Dwa okręty otworzą pokłady dla zwiedzających. Tak uczczą święto Marynarki Wojennej

20 pieszych z mandatami, jeden wniosek do sądu. Co najczęściej widzieli policjanci?
sobota, 21 listopada 2026 16

20 pieszych z mandatami, jeden wniosek do sądu. Co najczęściej widzieli policjanci?

Nasze kamery

Zobacz wszystkie →