Mroczna przeszłość ulicy Kopernika w Wejherowie

Większości mieszkańców Wejherowa kojarzy ul. Kopernika jako część mieszkalną Śródmieścia. Jednak to miejsce ma mroczną historię. W czasach PRL-u w jednej z kamienic znajdowała się siedziba Urzędu Bezpieczeństwa. W kolejnym artykule z cyklu “Kaszuby wczoraj - Kaszuby dzisiaj” przybliżymy historię tej ulicy.

Ulica do 1956 roku nosiła nazwę Marszałka Michała Roli-Żymierskiego. Postać dosyć kontrowersyjna w historii Polski. Były generał Wojska Polskiego zdegradowany i skazany na więzienie za udział w aferze korupcyjnej, współpracownik sowieckiego wywiadu. Po 1939 roku naczelny dowódca komunistycznej Armii Ludowej, kierownik Resortu Obrony Narodowej  PKWN i komunistyczny minister obrony narodowej. W 1945 roku z woli Stalina ogłoszony przez komunistów „Marszałkiem Polski”.

Źródło: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, korespondencja z 1919 r.

Źródło: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiejkamienica krawca Leona Dziecielskiego lata 20 XX wieku

W Wejherowie II wojna światowa zakończyła się 12 marca 1945 roku. To właśnie tego dnia rozpoczął się szturm Armii Czerwonej na miasto. Dosyć szybko czerwonoarmiści zajęli Wejherowo. W taki sposób rozpoczął się kolejny rozdział w historii – okres stalinizmu, a następnie Polska Rzeczpospolita Ludowa.

Źródło: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej fot. A. Ziemens ok 1903r

Po wojnie, przez kilka tygodni, w kamienicy przy Kopernika 13 działała siedziba NKWD, czyli centrala organów państwowych komunistów. Tuż obok, pod numerem 15 funkcjonował Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Po zmianie siedziby „centrali”, PUBP zajął budynek.

Kopernika 15, fot. WH

Kopernika 13, fot. WH

W piwnicach obiektu był areszt, natomiast na parterze i piętrach – pomieszczenia administracyjne i referat śledczy. Urzędy Bezpieczeństwa nazywane są „katowniami”. Osoby przesłuchiwane były torturowane – bicie pięściami, pałkami i innymi przedmiotami, wyrywanie włosów, miażdżenie palców, wyrywanie paznokci czy przypalanie petami od papierosów. To tylko część tego, co doświadczyły ofiary stalinizmu. Nie oszczędzano nikogo – także kobiet i dzieci. Wiele osób zostało zamordowanych.

Piwnice, źródło: slady.ipn.gov.pl

— W sytuacji utrzymującego się oporu społeczeństwa wobec nowych władz oraz rozwoju partii opozycyjnych. Polska Partia Robotnicza nie mogła zostać obojętna. Podczas grudniowego zjazdu tej partii w 1945 roku, przyjęto program budowy socjalizmu w Polsce, a przede wszystkim określono metody bezwzględnej walki o władzę. Na szczeblach niższych nie trzeba było długo czekać na efekty przyjętej taktyki, szczególnie w okresie zmasowanej wojny propagandowej i represji przed Referendum Ludowym w 1946 roku - relacjonuje Józef Borzyszkowski w „Historii Wejherowa”.

Na początku 1946 roku aresztowano Augustyna Westphala – ostatni dowódca „Gryfa Pomorskiego”, społecznik oraz sekretarz starostwa morskiego. Postawiono mu fałszywy zarzut współdziałania z Niemcami i szpiegostwa. Śledztwo trwało cztery tygodnie. Był przesłuchiwany w siedzibie powiatowego UB przy Kopernika 15. Po wypuszczeniu na wolność, Westphal był w tragicznym stanie zdrowia i dosyć wyczerpany. Zmarł 27 września 1946 roku z powodu uszkodzenia nerki. Najprawdopodobniej Urząd Bezpieczeństwa przejął przechowywane przez niego archiwum „Gryfa Pomorskiego”.

— Aresztowanie Augustyna Westphala stało się dla mieszkańców Wejherowa wyraźnym ostrzeżeniem i sygnałem, w którą stronę będzie ewoluowała postawa władz – dodaje Borzyszkowski.

Żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie – Leon Kowalewski był jedną z ofiar terroru państwowego. Po wojnie mężczyzna powrócił do Polski, do rodzinnego Zalewa. Ubecy twierdzili, że Kowalewski popełnił samobójstwo. Prawda wyszła na jaw w 1959 roku, kiedy Sąd Wojewódzki w Gdańsku uznał, że żołnierz zmarł w wyniku pobicia przez funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa.

Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa przy ul. Kopernika w Wejherowie działał do 1956 roku.

Dzisiaj kamienica przy Kopernika 15 to budynek mieszkalny. Natomiast obiekt z numerem 13 to siedziba Stowarzyszenia Wejherowskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Po mrocznej historii tej części miasta nie ma już śladu, ale pamięć o wydarzeniach pozostała wśród starszych mieszkańców Wejherowa.

Fot. WH

Fot. WH

Warto zwrócić uwagę, że obecnie ul. Kopernika przechodzi metamorfozę. Trwa rewitalizacja centrum Wejherowa. Ulica ma odzyskać dawny blask. Więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule.

Fot. WH

Jeśli mają Państwo zdjęcia z dawnych lat, które przedstawiają ulice kaszubskich miejscowości i chcieliby się Państwo nimi podzielić lub opowiedzieć ciekawe historie związane z Kaszubami, to zapraszamy do kontaktu: [email protected].